VAKBONDSAGENDA

THUISWERKEN HET NIEUWE NORMAAL?

Tekst Ronald de Kreij Beeld Jan Lankveld, Shutterstock

Na het uitbreken van de coronacrisis is zo’n beetje iedereen in Nederland die voor zijn werk niet aan één bepaalde locatie gebonden is, thuis gaan werken. Nu enkele maanden later lijkt thuiswerken het nieuwe normaal te worden. Wat betekent dit voor de vakbondsagenda? FNV Finance-bestuurder Gerard van Hees reflecteert op deze vraag aan de hand van zijn eigen ervaringen.

Hij herinnert het zich nog uit de tijd, eind vorige eeuw, toen hij bestuurder was bij FNV ICT. “Gerard, onze medewerkers gaan dan in zwembroek in de tuin zitten”, zei de HRM-directeur van een softwarehuis waar de FNV had voorgesteld om een telewerkprotocol in de cao op te nemen. “Ja Paul”, reageerde Gerard van Hees, “en stel nu dat ze dan even productief zijn?” Het was een van de eerste discussies over wel of niet thuiswerken, herinnert de vakbondsbestuurder zich. ‘Ik meende dat we toen hebben ingezet op één dag per week. Het is er niet van gekomen. Dit bedrijf was er nog niet klaar voor.’

TELEWERKEN

Telewerken, zo heette thuiswerken in die beginjaren. Door de nieuwe technologie was het mogelijk met een laptop vanuit huis te werken. Men kon e-mails versturen en had toegang tot de benodigde documenten. ‘Het ene bedrijf omarmde het concept, andere juist niet’, vertelt Van Hees. ‘Hierbij was vooral de cultuur van de organisatie van belang. In hoeverre durfde de werkgever zijn medewerkers los te laten en te beoordelen op output? Of stuurde hij liever op aanwezigheid? Wat de keuze ook was, in de loop der tijd werd het sturen op aanwezigheid onhoudbaar. Het begon met de e-mail. Deadlines werden gemakkelijker gehaald als je die ook nog in de avond kon versturen. Maar ook het weer en de file leverden een bijdrage. Sneeuwde het of stonden er lange files, bijvoorbeeld na een ongeluk, dan werd het wel geaccepteerd om die dag thuis te werken in plaats van er uren over te doen om op je werk te komen. Zo zijn we langzaam opgeschoven. Tegenwoordig is sturen op output veel breder geaccepteerd.’

TRENDSETTEND

In zijn tijd als ICT-bestuurder was zijn sector binnen de FNV trendsettend. ‘We introduceerden telewerken op de cao-tafel, net als bijvoorbeeld het computerrijbewijs. In die tijd ging het cao-gesprek over toegang tot het internet, tot de systemen op het werk, hoe je bereikbaar was en hoeveel dagen je thuis mocht werken.’ Gedrag werd in de discussie ook meegenomen. ‘Zo hadden we al snel in de gaten dat kleine kinderen en thuiswerken niet goed te combineren is. Ook dachten sommige werknemers dat je tijdens thuiswerken onbereikbaar mocht zijn voor klanten, omdat je dan zo lekker kon doorwerken. De werkgevers waren terughoudend en maakten zich vooral zorgen of het aantal uren wel werd gemaakt.’ Het waren moeizame en chagrijnige discussies, vertelt Van Hees. ‘Ik weet nog dat we dan bijvoorbeeld gingen uitleggen wat intern verzuim is. Namelijk wel aanwezig zijn maar niets doen. Dat vinden we dus kennelijk wél normaal? Terwijl wanneer iemand thuis werkt en tijdens de lunch een eitje bakt er vraagtekens worden geplaatst.’

Gerard van Hees: ‘We merken nu opeens dat de hele dag video-vergaderen erg vermoeiend is’

‘EEN BEKEND VAKBONDSDILEMMA: SOMS IS GEEN REGELING BETER DAN EEN SLECHTE’
‘ZOALS ZO VAAK KWAM DE WERKELIJKE OMSLAG UIT EEN HELE ANDERE HOEK: KOSTENBESPARING!’

OMSLAG

Hoewel de geesten in die jaren langzaam rijpten ten gunste van thuiswerken, kwam de werkelijke omslag zoals zo vaak uit een geheel andere hoek: kostenbesparing! In 2001 knapte de internetbubbel en raakten veel bedrijven in de problemen. Thuiswerken werd toen een serieus alternatief. Want minder vierkante meters om te huren en minder bureaus, dus goedkoper. En ook nog eens minder reiskosten. Van Hees: ‘In Nederland gooide bijvoorbeeld Hewlett Packard het roer volledig om na de overname van Compaq. Het kantoor van Compaq werd gesloten en iedereen kon vanaf dat moment onbeperkt thuiswerken. Dat leidde zelfs tot situaties dat alle bureaus bezet waren en sommigen weer naar huis moesten terugkeren om te werken. Inmiddels kennen veel werknemers zo’n situatie.’ Overigens nóg een winstpunt, aldus Van Hees: ‘Wat toen nog niet werd onderkend maar inmiddels gelukkig wel is dat mensen zich minder snel ziek melden als ze vanuit huis kunnen werken.’

TPOW

De volgende stap in deze ontwikkeling werd mogelijk gemaakt door wifi. Dankzij wifi hoefde iemand niet per se thuis te werken. Dat kon ook ergens anders. ‘Zelf maakte ik daar direct gebruik van door de tijd tussen twee afspraken niet in een wegrestaurant aan de koffie te gaan zitten, maar bij de eerste afspraak plaats te nemen tussen de werknemers in hun grote ruimtes met flexplekken.’ Wat eerst telewerken was en later thuiswerken werd, had zich nu doorontwikkeld tot TPOW: Tijd- en Plaatsonafhankelijk Werken. ‘Werknemers konden in de middag op de school van hun kinderen meehelpen en in de avond de uren inhalen. Op vrijdag konden ze bij de kinderen zijn en hiervoor in de plaats op zaterdag werken. Dit laatste hebben we bijvoorbeeld in de cao van verzekeraar a.s.r. geregeld.’

CORONA

De coronacris lijkt een nieuwe ontwikkeling in het thuiswerken in gang te hebben gezet. ‘De pandemie heeft ervoor gezorgd dat we allemaal thuis zijn gaan werken. Dat heeft in sommige bedrijven gezorgd voor een ware cultuurshock. Werknemers die hier tot dan toe niets van moesten weten, werden gedwongen. De werkgevers hadden geen andere keuze.’ Voor sommigen is de prijs hiervan hoog, zegt de FNV-bestuurder. ‘Voor wie alleen woont en behoefte heeft aan contact is het een ramp om geen toegang te hebben tot kantoor. De gevolgen laten zich evenmin moeilijk raden voor een ander die niet groot woont en van wie de partner ook thuis werkt, terwijl bovendien misschien de kinderen alle aandacht vragen. Ook hebben we gemerkt dat sommige werknemers hun reistijd nu besteden aan het werk en moeite hebben een goede werk-privé-balans in te richten. Dit terwijl aan de andere kant sommige werkgevers vraagtekens zetten bij de productiviteit.’ Er zijn meer problemen opgedoken. ‘We merken nu opeens dat de hele dag video-vergaderen erg vermoeiend is. Althans, ik ben kapot na zo’n dag. En de mogelijkheid voor een sanitaire stop af en toe is ook wel prettig. Oh ja, en we moeten ook nog lunchen natuurlijk. Die tijd moeten we inplannen om niet met volle mond voor het scherm te zitten.’

Wat betekenen de ontwikkelingen rond thuiswerken voor de vakbondsagenda?

ZORGZAME WERKGEVER

Goed kunnen thuiswerken vraagt om een zorgzame werkgever. ‘Die conclusie trokken we toen we bij de bond telefoontjes binnen kregen van leden die klaagden over hun terugtredende werkgever. Ze moeten alles zelf regelen. Terwijl andere werkgevers kleine enquêtes hielden over het welbevinden van hun medewerkers, werkoverleg via videobellen juist intensiveerden, of zelfs een drankpakketje op het thuisadres bezorgden voor een digitale borrel. Origineel en zorgzaam.’

AAN DE CAO-TAFEL

Van Hees heeft bemerkt dat er behoefte is TPOW aan de cao-tafel nader te regelen. ‘We kennen, al dan niet in de cao, al diverse afspraken. Bedrijven kennen bijvoorbeeld een vergoeding voor de internetaansluiting thuis. En een bedrag ieder jaar voor kantooraccessoires zoals een bureaustoel, scherm en muis. Tenzij het bedrijf deze accessoires in natura verstrekt, natuurlijk. Dat staat dan vaak ook in de cao.’ Van Hees noemt een voorbeeld van wat hij een zorgzame werkgever vindt. ‘Diverse financiële instellingen hebben de reiskostenvergoeding, die tijdens de pandemie in eerste instantie gewoon werd doorbetaald, stopgezet en het bedrag dat daarmee bespaard werd verdeeld onder de werknemers als thuiswerkvergoeding. Een fantastisch initiatief natuurlijk, want zij verbruiken elektriciteit, koffie en thee. Dit is rechtvaardiger dan het doorbetalen van de reiskostenvergoeding, die afhankelijk is van de afstand van je woonadres tot het bedrijf. Overigens kwam het Nibud begin augustus met een berekening van de dagkosten van thuiswerken. Daarmee is de discussie over een dagvergoeding ook door een gezaghebbend instituut op de cao-tafel gelegd.

ARBOWET

De discussie over het vergoeden van de thuisaccessoires is geen vrijblijvende, vertelt Van Hees. ‘In de Arbowet is opgenomen dat de werkgever verantwoordelijk blijft voor een goede werkplek thuis. Vóór corona was thuiswerken vrijwillig en kon je stellen dat er een stilzwijgende transactie plaatsvond: je werkgever gaf jou toestemming thuis te werken en jij gaf aan dat verantwoord te doen. Maar nu iedereen thuiswerkt, vindt die transactie niet plaats en wordt de naleving van de Arbowet wél bediscussieerd. Dus zoeken we als cao-partijen en de medezeggenschap naar een werkbare oplossing. Het verstrekken van accessoires of een vergoeding daarvoor maakt onderdeel uit van de oplossing.’

NEDERLAND KOPLOPER

Hoe de ontwikkeling zich ook voortzet en hoe de discussie hierover ook uitpakt, Nederland is sowieso koploper thuiswerken in Europa. ‘Dat heeft een technologische reden – we hebben het beste breedband – en een economische reden – we hebben een grote dienstensector. We kunnen het ons niet voorstellen, maar zelfs in Duitsland, de grootste economie van Europa, is er soms heel slecht bereik mocht ik laatst ervaren.’ Maar er is ook een culturele reden. ‘Wij hebben het vaak over de scheiding tussen werk en privé. In sommige andere landen is dat een dogma. In een Europese vakbondsconferentie tien jaar terug zagen sommigen thuiswerken als een bezuinigingsmaatregel. Of nog erger, een middel om de vakbondsmacht te breken. Ik ben benieuwd hoe corona daar het denken over thuiswerken heeft beïnvloed.’ Tot slot keert Van Hees nog even terug naar het softwarehuis aan het begin van dit artikel. ‘Het bedrijf kende voor de buitendienst een niet vastgelegd maar min of meer vanzelfsprekend recht op thuiswerk. Maar in de cao wilden ze er niet aan. Tijdens een ledenvergadering vroegen we in een peiling wie van de binnendienst al thuiswerkte. Dat bleek iedereen te zijn. Toen hebben we besloten ons voorstel tot thuiswerken maar weer in te trekken. Het is een bekend vakbondsdilemma: soms is geen regeling beter dan een slechte.’

‘MENSEN MELDEN ZICH MINDER SNEL ZIEK ALS ZE VANUIT HUIS KUNNEN WERKEN’

FNV WIL THUISWERKREGELING

De FNV heeft in augustus onderzoek gedaan naar thuiswerken. Ook de financiële sector heeft aan het onderzoek meegedaan. Ruim duizend leden vulden de enquête in. Van hen gaf 76 procent aan dat thuiswerken als prettig wordt ervaren. Jongeren zijn minder enthousiast, omdat hun thuisomstandigheden soms thuiswerken belemmeren. De belangrijkste voordelen van thuiswerken zijn: geen reistijd, beter geconcentreerd kunnen werken en een hogere productiviteit. De belangrijkste nadelen zijn: het gebrek aan sociale interactie, minder bewegen en een slechtere werk-privé-balans. Uit de enquête blijkt overduidelijk dat thuiswerken de toekomst heeft. Driekwart van de leden wil dit blijven doen in combinatie met kantoorwerken. Leden die óf alleen op kantoor óf alleen thuis willen werken zijn in de minderheid. Voor de FNV zijn twee uitkomsten van belang voor aan de cao-tafel: 1. De leden willen een thuiswerkregeling, ook om de kosten gecompenseerd te krijgen. 2. De leden willen het recht hebben om zowel thuis als op kantoor te mogen werken.

Deel deze pagina