DE SAMENLEVING

ARBEIDSONGEVAL BIJNA ALTIJD TE VOORKOMEN

Tekst Luuk Obbink Illustratie Xf&M Beeld De Beeldredaktie / Jacob van Essen / Marco Vellinga / Jasper van Overbeek

‘IK HAD MET GEMAK VIJFTIG ONGEVALLEN MET DODELIJKE AFLOOP KUNNEN BESCHRIJVEN’

Een ongeluk zit in een klein hoekje, maar kan enorme gevolgen hebben. En was vaak te voorkomen geweest. Dat is de belangrijkste boodschap van het boek waarin oud-inspecteur Kermani (69) van de Inspectie SZW vijftig gevallen beschrijft en analyseert.

De nieuwe medewerker van het hoveniersbedrijf zaagt met een kettingzaag een deel van zijn voet af, een stuiptrekkend rund slaat een slachter een haak in het gezicht, een vrachtwagenchauffeur raakt deels ontveld als hij meters met een heftruck wordt meegesleept... Het boek 50 arbeidsongevallen, oorzaken en lessen is duidelijk niet geschreven om de lezer vrolijk te stemmen. ‘En dan heb ik nog geprobeerd om het niet te zwaar te maken’, zegt de auteur, thuis aan zijn eetkamertafel. ‘Met gemak had ik vijftig ongevallen met dodelijke afloop kunnen beschrijven. Maar het gaat me niet om het drama, maar om te laten zien hoe dit soort ongevallen te voorkomen is.’

En zo is het opgeschreven. Kermani begon met schrijven toen hij ruim een kwart eeuw geleden aan de slag ging als inspecteur, voor wat inmiddels het Vakblad Arbo heet. Van de laatste tien jaar is een selectie opgenomen. Hij beschrijft in het kort de omstandigheden in het bedrijf, hoe het ongeval plaatsvond, dan het onderzoek van de Inspectie SZW dat erop volgde, plus de conclusie en de hoogte van de eventuele boete die het bedrijf kreeg opgelegd, gevolgd door hoe het bedrijf met nazorg is omgegaan. Met als belangrijkste doel om te laten zien dat het ook anders had gekund.

‘Daarbij ben ik soms ook van het positieve uitgegaan. Neem het voorval van de man die onwel werd toen hij wilde controleren of een mestsilo goed schoon was. Hierbij vallen vaak meerdere doden, omdat collega’s te hulp schieten en vervolgens ook bedwelmd raken. De zoon van de man in dit geval handelde juist door de hulpdiensten te alarmeren en z’n vader niet achterna te gaan. Beiden hebben het hierdoor overleefd.’

ALS EEN POLITIEAGENT

Het is dit soort simpele wijsheden dat vaak het verschil maakt tussen twee of vijf vingers aan een hand, of zoals in dit geval: dood of leven. Kermani kan dan ook nauwelijks genoeg benadrukken hoe groot het belang van voorlichting en scholing is. ‘En herhalen, herhalen en nog eens herhalen. Er moet in het bedrijf een cultuur ontstaan waarin het oog hebben voor veiligheid en gezondheid volkomen vanzelfsprekend is en waar mensen elkaar op hun gedrag aanspreken. Ik was eens in een fabriek waar een medewerker de directeur erop aansprak dat hij op de trap naar het kantoortje de trapleuning niet vasthield. Je hoeft niet als een politieagent rond te lopen, maar dit is wel de cultuur die er nodig is.’

Met zijn boek draagt Kermani hier graag aan bij. ‘Veel boeken over arbeidsomstandigheden gaan over de theorie, maar dit gaat vooral over de praktijk. De technische man van een kunstacademie, waar heel veel met machines wordt gewerkt, vertelde me dat hij drie exemplaren in de kantine heeft neergelegd. Ik hoop dat mensen ervan opsteken wat er kan gebeuren als je niet veilig werkt. Verder kan het een aanvulling zijn op de theoretische kennis van beginnende inspecteurs.’

SNEL INGRIJPEN

Een van de rode draden van de beschreven gevallen is dat er vaak sprake is van een situatie die anders is dan anders. ‘En bijna altijd heeft iemand een steek laten vallen.’ Een machine die hapert, waarbij de operator even snel wil ingrijpen zonder de boel stil te leggen. Of een nieuwe machine, waarvan de werking nog niet geheel bekend is. ‘Nieuw personeel is ook een risicofactor. De mensen krijgen soms onvoldoende instructie, of ze maken fouten doordat ze zich extra willen bewijzen.’

GEZAGSRELATIE

In dat licht baart het hem zorgen dat hij het aantal flexwerkers en zzp’ers tijdens zijn loopbaan fors zag groeien. Zij zijn vaak minder bekend met procedures en eventuele nukken van apparatuur en zijn oververtegenwoordigd in de ongevalscijfers, net als jongeren overigens. ‘En daar komt nog bij dat de rechtspositie van deze mensen vaak niet goed geregeld is. Zonder gezagsrelatie is de Arbowet maar deels van toepassing. Vaak hebben ze niet eens recht op een schadevergoeding’, zegt Kermani.

Hij herinnert zich een zzp’er in de bouw, die hij na een ongeval thuis bezocht. ‘Er stond een bord ‘te koop’ in zijn tuin. Door het ongeluk zou hij nooit meer een goed inkomen kunnen hebben, maar hij had wel twee kinderen op het vwo. Hij kon geen kant op. Ik ben getraind om om te gaan met alle ellende die je op de werkplek treft, maar vooral dit soort situaties raakte me.’

AANTAL ARBEIDSONGEVALLEN NEEMT TOE

Het aantal bij de Inspectie SZW gemelde arbeidsongevallen is in vijf jaar gestegen tot 4.474 in 2019, een toename van 22 procent. De prijs van het toegenomen aantal flexwerkers? Kermani durft de relatie niet een op een te leggen. ‘Voor een deel, maar misschien is er ook meer bereidheid om ongevallen te melden’, zegt hij. ‘De boetes op het stilhouden ervan zijn de laatste jaren namelijk ook verhoogd, net als de boetes voor de nalatigheid die tot ongevallen leidt.’ Een ongeval moet worden gemeld als er sprake is van een ziekenhuisopname, blijvend letsel of een dodelijke afloop.


Jaarlijks vinden er ongeveer 200.000 arbeidsongevallen plaats


Van de mensen die in 2019 gewond raakten, was 21 procent uitzendkracht


In vijf jaar tijd nam het aantal meldingen toe met 22 procent


Bij 93.000 werknemers leidden ongevallen in 2019 tot een verzuim van vier dagen of meer


Jaarlijks zijn er op het werk 50 tot 70 dodelijke slachtoffers te betreuren


‘MIJN LEVEN STAAT OP Z’N KOP’

Al maanden hadden hij en z’n collega’s geklaagd over het kapotte caravantrapje bij de schaftkeet van het hoveniersbedrijf waar Johan Lageveen (59) uit Sneek werkte. Zonder resultaat. Op 1 november 2012 ging het mis en hij zit nog altijd met de gebakken peren.


‘Ik gebruikte het trapje nooit, omdat ik het met mijn twee bij één meter niet nodig had, maar ik had niet gemerkt dat collega’s het ding weer hadden neergezet. Ik viel plat op de grond. Mijn hoofd zat onder het bloed en ik had vreselijke pijn aan mijn schouder.’ In het ziekenhuis werd geconstateerd dat zijn pols op drie plekken was gebroken, maar op termijn bleek dat de schade aan zijn schouder veel ernstiger was. Keer op keer werd hij geopereerd en er is zelfs een keer een pees uit zijn been gehaald om de schouder te repareren. Wat niet hielp, is dat hij een jaar later op het werk door een stoel zakte. ‘Mijn werk als voorzitter van de ondernemingsraad deed ik nog wel’, legt hij uit.

De hovenier is nu volledig afgekeurd. ‘Ik kan nog maar heel weinig. Mijn linkerschouder doet altijd pijn, ook ’s nachts, ik heb een tintelende hand en twee dode vingers. Als ik met links een kopje koffie draag, gaat de helft eroverheen. In de duivensport ben ik van kampioensniveau afgezakt tot hokkenkrabber. Mijn leven is totaal op z’n kop gegaan. En de baas? Geen fruitmand, nog geen bloemetje, niks.’

‘VRIENDEN ZIJN MIJN VERHAAL ZAT’

Jan Mandemaker (65) uit Steenwijk stond op een bordes aan een schakelkast te werken. Wat er is gebeurd, moet je hem niet vragen. ‘Ik kwam bij in het ziekenhuis, van top tot teen strak in het verband.’


Collega’s weten het wel. De hoofdmonteur deed een stapje achteruit, door het rood-witte lint heen, dat daar het hek verving dat vanwege werkzaamheden was verwijderd. Van meters hoog viel hij plat op zijn rug, zijn hoofd nog even stuiterend op de grond. De hoofdwond, de twee breuken in zijn rug, de tien gebroken ribben en de talloze kneuzingen is hij min of meer te boven gekomen, maar de trombose die eruit voortkwam, het oorsuizen en de hersenbeschadiging bepalen zijn leven van dag tot dag. ‘De binnenboordcomputer is kapot en dat is geen printplaat die je vervangt. Ik ben veranderd. Ook voor mijn vrouw is dat heel moeilijk.’ Dromen voor de toekomst heeft hij niet meer.

Met sporten ervaart hij zijn fysieke beperkingen. ‘Lopen en fietsen kan ik maar heel kort. Zwemmen gaat wel, maar dat is nu lastig met corona.’ Voor twee dagen in de week is hij als calculator terug bij zijn werkgever. ‘Dat gaat net. Als er maar geen druk is.’ De zorgeloosheid is uit zijn bestaan verdwenen. ‘Als ik ergens heen wil, moet ik overal aan denken. Kan het wel? Welke medicijnen moet ik meenemen? En ik ben veel vrienden verloren. Die denken: daar heb je hem weer met zijn klachten.’

‘IK MOCHT DE BOND NIET INSCHAKELEN’

Aukje van Tielen (60) liep tal van verwondingen op toen zij als verzorgende uitgleed over een glijzeil, maar nog vervelender werd het toen zij haar onkosten vergoed wilde hebben. ‘De baas was blij dat ik na het ongeval vertrok.’


Verzorgenden gebruiken soms een glijzeil om bedlegerige patiënten makkelijker te kunnen omdraaien. Toen Van Tielen twee jaar geleden met een collega bezig was om een patiënt met een lift uit bed te halen, stapte ze per ongeluk op het zeil, dat aan één kant aan het bed was geknoopt en op de grond bungelde. ‘Ik viel voorover op een stoel, waarbij m’n rug een soort van knakte. Vervolgens viel ik opzij, met m’n knie en schouder op de grond’, beschrijft Van Tielen. Haar afdelingshoofd dacht dat het wel meeviel, maar uiteindelijk is ze toch per ambulance afgevoerd naar het ziekenhuis, waar haar knie werd gehecht en waar een schouderfractuur en forse kneuzingen aan haar rug werden geconstateerd. ‘Ik ben een half jaar bezig geweest met herstel en nog altijd is mijn rug een zwakke plek.’

Maar ze kreeg nog een klap te verduren. Het leek haar redelijk dat haar werkgever de kosten voor de fysiotherapie en de schade aan haar kleding zou vergoeden en daar schakelde ze de FNV voor in, wat uiteindelijk leidde tot een fikse schadevergoeding. ‘Dat had ik kennelijk niet mogen doen, ik was niet meer welkom. Na mijn betermelding heb ik gelijk ontslag genomen en ben elders aan de slag gegaan’, vat Van Tielen ‘een heel nare periode’ samen. ‘Na vijftien jaar ben ik zonder bloemetje of wat ook vertrokken. Terwijl het niet nodig was geweest: doe dat glijzeil gewoon in een tasje, dan kan zoiets niet gebeuren.’

Deel deze pagina